Для изучающих казахский язык. 25 марта 2008 г.

1

ER-KOKSHE-ER
Свой человек  ( ? )

ЖАД Адам баласына тән ой, ес. Әжемнің айтатын ертегі мен жырлары әлі күнге жадымда сақталған. Жадына алды – еске түсірді, ойлады. Жадынан шығып кетті – есінен шығып кетті, ұмытты. Жадына мәңгіге сақтады.
ЖАДА 1. Арықтау, жүдеу, тарау. Ала сиыр арып, жадылап қалған екен. 2. Ауыс. Жабырқау, мұңаю, қамығу.
ЖАДАҒАЙ I Астар салмай тігілген жұқа сырт киім.
ЖАДАҒАЙ II 1. Жалаң, құрғақ, дәйексіз, жұтаң. – баяндама (әңгіме, сөз, үгіт). 2. Орман түгілі тікенек өспеген тақыр, тегіс дала. (жер, жаға).
ЖАДАҒАЙЛА Жерді жайпақтап тегістеу. 2. Ауыс. Ауыр, қатты сөзді жуып-шайып жұмсарту. Злой аузынан шығып кеткен қатты сөзін жадағайламақ болды.
ЖАДАҒАЙЛАУ Жазықтау, тегістеу, жайпақтау.
ЖАДАҒАЙЛЫҚ 1. Тегістік, жазықтық. 2. Жай, қарапайымдылық, кішіпейілділік. Алты лаш жадағайлықпен күлімсіреп тұр екен.
ЖАДАП-ЖҮДЕ Арып-ашу, азып-тозу. Арыс мына азған азғын заманның әсерінен бе әбден жадап-жүдеп кетіпті.
ЖАДАУ 1. Арық, қоңсыз, күйсіз. Есегі жадау дегенше, иесі қарау десеңші. 2. Азып-тозған, жүдеу. Әкежан үстіндегі жыртық, өңі тозған фуфайкасын «қалмаққа» сыйға тартпағандықтан сотталып, каторжник қашқын болып кеткен жоқ...
ЖАДАУ-ЖҮДЕУ Азып-тозған, жүдеген.
ЖАДАУЛАУ 1. Арықтау, жүдеулеу. 2. Нашарлау, жұпынылау.
ЖАДАУЛЫҚ 1. Арығандық, жүдегендік. 2. Күйі жұтаң тартқандық, салғырттық.
ЖАДНАМА Еснама (памятка).
ЖАДУ Парсы тілінде жәдігер, жадыгөй, сиқыршы.
ЖАДУАЛ Бір нәрсені істеу туралы қысқа ереже нұсқау жазылған кішкене кітапша: памятка.
ЖАДЫ 1. Бас айналдырып, көз байлап дуалап арбаушы, сиқыр. 2. Ескі наным бойынша сиқырлы күштің әсерінен болатын сырқат.
ЖАДЫБАС Сиқырланған, нақұрыс.
ЖАДЫГӨЙ Әзәзіл, арбаушы, дуашы, сиқыршы.
ЖАДЫГӨЙЛІК Әзәзілдік.
ЖАДЫГӨЙСІ Сиқырлану, Сиқыршы болғансу, әзәзілсіну, дуашысыну.
ЖАДЫГӨЙШЕ Жәдігөйге ұқсап, сиқыршы сияқтынып, әзәзілше...
ЖАДЫЛА Сиқырлау, дуалау.
ЖАДЫЛЫҚ Адамның басын айналдырып дуалаушылық, сиқырлық. Шешесінің етегіне жармасып қазақ жеріне қаңғалақтап келіп, қазаққа патша болған тексіз жауыз қалмақ барша қазақ халқын жадылықпен тырп еткізбей ұстап, білгенін істеп жатыр. Бұл жадылығының арты немен тынатынын бір Құдай білмесе, ешкім дөп басып айта алмайды...

2

Jasmine
Аноним

*сайқал* деген сөздің мағынасы әртүрді екен, дұрысы қандай екен? Шығыс Қазақстанда ол - *подлиза*.

3

ER-KOKSHE-ER
Свой человек  ( ? )

САЙҚАЛ 1. Жеңіл жүріске салынған жезөкше, жәлеп, жүргіш. Сайқал әйел өз қылмысын тіріде күйеуіне сездірмейді (білдірмейді). 2. Ауыс. Алдамшы, әзәзіл, жалған, сиқыр. - күлкі (мінез, сөз).

4

ER-KOKSHE-ER
Свой человек  ( ? )

5

Anonymous
Аноним

Рахмет сізге, Ер-Көкше-Ер. Онда орыс Челябинск деген қаласының аты қалай қойылды екен. Құрылған тарихы жаман шығар.

6

akbura
Аноним

Құрметті Ер Көкше,

"сұм", "сұмырай", "сұмдық" сөздерінің этимологиясы мен мәні туралы не ойлайсыз?

"Албасты сұм!" деп жатады күндегі жалпақ тілде. Осы албасты мен сұмның арасындағы не байланыс? Егер болса...

Жауабыңызға алдын ала рахмет.

7

ER-KOKSHE-ER
Свой человек  ( ? )

СҰМ 1. Залым, қу. Пәле қуған билік шетінен сұм. 2. Қан ішер, жауыз. Аяздай қысқан алпауыт, Аузы қарыс сұм бар ед (Кәрібаев). Атаңа нәлет сұм қалмақ елді де жерді де ту-талақай етіп тоздырып жіберді. Сұм дүние (жалған) - опасыз, баянсыз өмір. Сұм заман - қу заман, тар заман. Сұм тағдыр - қатал, аямас тағдыр.
СҰМЫРАЙ Жауыз, сұм, сұмпайы.
СҰМДЫҚ 1. Қара ниеттілік, арамзалық, сұмырайлық. Қара ниет биліктің арамзалығы мен сұмдығы енді-енді айқындала бастағандай. 2. Жаман, жайсыз іс, хабар. Сонау бодандықтың бұғауына түскеннен бері қазақ халқы жайсыздықтан арылмай қойды. 3. Керемет, өте-мөте, аса. Апыр-ай билік біткеннің аярлығына сұмдық таң қалғаным...

8

akbura
Аноним

Жауабыңызға рахмет, Ереке.

Бірақ "қарынның әлі ашып тұрған" жері бар:

- Сібір түркі халықтарының тілінде "сұмның" эквиваленті боп "албасы" әлі сақталған. Біздің сөздіктер "сұмды" парсыдан дейді. Кейінгі мағына демек. Осы сөзде жан бар десек, онда сұмның негізгі қызметі осы албасы-албастыда жатқан мистикалық күш, болмыс деп көрсе қалай болады?

Бұл вариант бойынша әңгімені әлдеқайда тереңінен өрбітуге болатын сияқты. Оған не дейсіз?

9

Сумурай
Свой человек  ( ? )

У казашки не может быть "карындас", у казаха "с1н1л1". Есть ли еще подобные примеры?

10

Сумурай
Свой человек  ( ? )

Азербайджаны, кажется они, "снежного человека" называют "алмасты"!

11

ER-KOKSHE-ER
Свой человек  ( ? )

АҚБУРА БАУЫРЫМ!

Мен тіл ғалымы емес едім ақындығым ғана болмаса.
Сонда да білгенімше жауап берсем "АЛБАСЫ" емес біздің солтүстік қазақтар "АЛБАСТЫ" дейді. АЛБАСТЫ деген сөздің мағынасы:
1. Жын, шайтан, марту. 2. Ауыс. Оңбаған, жексұрын. Мысалы: Албасты басқыр - қара басқыр, оңбағыр. Албасты басты - құдай атты.

12

akbura
Аноним

Еркөкше ақынға.

Жауабыңызға үлкен рахмет.

Саулық тілеймін, Ереке. Аман болыңыз.

13

Kamikadze
Свой человек  ( ? )

Неге қазақша «СОТ» деп айтады?

Қазақта би болатын. Олар іс қарап шешетін.
Оған қарағанда қазақша сөздер болу керек.

Неге біз орысша СОТ деп айтамыз

Неге би, билік, бидің шешімі деп, не болмаса басқадай айтпаймыз?

Кім не біледі?

Камикадзе

14

zheltocsan
Аноним

11-камеке,

Жалпы, ќазаќ даласында бидіѕ тґрелігіне жїгінгенімен, оныѕ шыєарєан шешімі кїшпен орындалатын їкім болмаєан. Ќазаќ даласында гуманизмнен гґрі, ќасќырлар заѕы їстем болєан. Ал сот жїйесі Ресейдіѕ отарлауынан бастап бізге келе бастаєан. Соттыѕ шыєарєан їкімін патша јскері кїшпен жїзеге асырып отырєан. (Бір аќиќаты, ќазекеѕ кґп жаєдайда ол кездегі соттар пен сол соттардыѕ їкімін орындайтын јскерлерді ешќандай аќша немесе малмен сатып ала алмаєан.) Яєни, билік жїйесі мен сот жїйесініѕ елеулі айырмашылыєы бар. Мїмкін, ќазіргі жаєдайда заѕды басшылыќќа алып айыптау жїргізетін прокурорлар мен айыпталушыларды заѕмен ќорєайтын адвокаттарды билер деген дўрыс шыєар?

Ал мен їшін шариєат заѕдарынан басќа заѕдармен їкім шыєару дўрыс адамныѕ ісі емес.