Қазақстан “үлкен мұнай ойынының” ортасында

РћСЃС‹ РєТЇРЅi Орталық РђР·РёСЏ аумағына сұғанақтана РєУ©Р· С‚iРіiРї отырған iСЂi мемлекеттер үлкен ойынын Р¶ТЇСЂРіiР·СѓРґРµ. У СЂ ел серiктес таңдау арқылы алға қойған мақсат-мүдделерiРЅРµ жетуге ұмтылу ТЇСЃС‚iРЅРґРµ. НегiР·Ріi талас-бәсеке Каспий теңiР·iндегi РјРѕР» мұнай-газ қорына келiРї С‚iреледi. Осынау байлықты игеруге аумақтағы тәуелсiР·РґiРєРєРµ жаңа РёРµ болған жас мемлекеттердiТЈ қауқары жетпегендiктен болар, бай, қуатты елдер тәттi күлшенiТЈ РґУ™РјiРЅ татуға талпынып жатыр. Олар қаржы мен беделдiТЈ арқасында геосаяси ойындар шебiСЂ құрып үлгердi. РђР» кеңес бұғауынан босап шыққан жас, егемен елдер РѕТЈ-солдарын әлдерiнше бағамдауға көштi. Алдарынан жедел жауапты қажет ететiРЅ, шешiРјiРЅ күткен көптеген мәселе С‚Т±СЂРґС‹. Олардың РѕТ› Р±РѕР№С‹ озықтары үлкен ойынның құрбанына айналмас ТЇС€iРЅ саяси сахна арқылы Рјiнез таныта бастады. Қара алтынның ТЇСЃС‚iРЅРґРµ қарап отырмай, қамданып қалу жайын ойластырды. Алпауыт елдердiТЈ қимыл әрекетiРЅРµ орай саясат У™РґiСЃ-С‚У™СЃiлдерiРЅ қолдануға бейiмделдi.


Орта РђР·РёСЏ РґРѕРґР°Т“Р° түскен саяси көкпарға РђТљРЁ, Ресей, Рран, РўТЇСЂРєРёСЏ, Т®РЅРґiстан Р¶У™РЅРµ РџУ™Рєiстан шықты. У СЂРёРЅРµ жеке-жеке емес, топтасып айла байқасуға РєiСЂiСЃС‚i. Салмақты ойыншылардың У©Р· мүдделерiРЅ қанағаттандыратын бағдарламалары, мұнай тасымалдау құбырларының жобалары бар. У СЂРєiРјРґiРєi У©Р·iРЅРµ ай РєУ©СЂiнер демекшi, У™СЂ топ таңдаған жобаларын РєРµТЈ насихаттауға тырысып Р¶ТЇСЂ. РђР» РєУ©Рјiрсутегi шикiзатына шылқып отырған Қазақстан, У Р·iрбайжан, РўТЇСЂРєiменстан секiлдi елдер iСЂi мемлекеттердiТЈ көзқарасын Р¶iС‚i зерттеп, өздерiРЅРµ ұтымды бағытты айқындауда.


Осынау үлкен геосаясат шаршысындағы Қазақстанның әр жүрiсi әлем назарында тұр. Оның аталмыш мәселеге қатысты көпқырлы бағытты ұстануы оңтайлы қадам екенiн айту абзал. Қазақ елi әр мүдделi үлкен мұнай ойыны мүшелерiнiң мысын ашық мәлiмдемесiмен басып тастай алды. Iрi мемлекеттер бастапқыда Қазақстанның қадамын тұсағысы келдi. Алайда ол ешкiмнiң ығына жығылмай. Белорта саясаттың нәтижесiнде өз мақсаттарын жүзеге асыруға ұмтылып бақты.


Қазақстан көп бағытты мұнай жобаларын таңдады. Оның әрбiр құбырға байланысты бiлдiрген салқынқанды пiкiрi алпауыттардың әуселесiн құртты. Мұнай саясатына қатысты әзiрге бiздiң елмен Ресей, АҚШ, Қытай және Рран мемлекеттерi қабақ аңдысып әрекет етуде.


Ресей Каспий құбыр тарту консорциумы делiРЅiРї жүрген РўРµТЈiР·-РќРѕРІРѕСЂРѕСЃСЃРёР№СЃРє жобасын тезiрек жүзеге асыруға тырысып жатыр. У Сѓ бастан Р±Т±Р» ел бұрынғы өктем саясатына басып, Орта РђР·РёСЏРґР°Т“С‹ жас, тәуелсiР· мемлекеттердiТЈ қуат көздерiРЅ СЌРєСЃРїРѕСЂС‚Т›Р° шығаруға кедергi келтiСЂРіiСЃi-Р°Т› келдi. Р‘iСЂР°Т› қызыл бұғаудан У™СЂРµТЈ босап шыққан республикалар қармаққа қайта түспеу жолын қарастырып, РесейдiТЈ Р±ТЇРіСѓР»i бармақ ойын жүзеге асыртпай тастады. РўУ™СЃiР»iРЅiнен С‚ТЇРє шықпаған Мәскеу мұнай-газ құбырларын У©Р· аумағы арқылы тарту мәселесiРЅ ұстана Т›РѕР№РґС‹. Жас мемлекеттермен санасқан сыңай танытып, оларды У©Р· жобаларына қарай тартуға тырысты. Мұнайын У©Р·РґiРіiнен сыртқа шығара алмайтын тасымал құбыры жоқ Қазақстанды мұндай жоба ойландырмай қоймайды. Бұған Т›РѕСЃР° құдайы РєУ©СЂС€iмен келiСЃСѓ арқылы кейбiСЂ екi жақты басқа РґР° мәселелердi шешуге РјТЇРјРєiРЅРґiРє ашылатын едi. Р‘iР·РґiТЈ ел РљРўРљ жобасын мақұлдады. РћРЅС‹ iСЃРєРµ Т›РѕСЃСѓ уақыты РґР° белгiлендi. Р‘Т±Р» тұста Қазақстан Ресеймен келiСЃСЃУ©Р· Р¶ТЇСЂРіiР·iРї жаңа жоба жұмыс iстегенше У©РЅРґiрген мұнайын РєУ©СЂС€iСЃiРЅiТЈ құбыры арқылы СЌРєСЃРїРѕСЂС‚Т›Р° шығару жайын шештi. Алаған қолым береген деген РѕСЃС‹. Ресей ерiРєСЃiР·, тасымалдауға жеңiлдiктер жасауға келiСЃС‚i. Себебi РљРўРљ жобасы қарымды еселеп қайтаруға РјТЇРјРєiРЅРґiРє бередi. Қазақстан РґР° Т›Т±СЂ қалмайды. Жобадан С‚ТЇСЃСѓРіРµ тиiСЃ 40 миллиард РђТљРЁ доллары мқлшерiндегi табыстың 23,3 миллиарды РесейдiТЈ, 8,2 миллиарды Қазақстанның еншiСЃiРЅРµ тимек. Р‘iСЂ жағы РўРµТЈiР·-РќРѕРІРѕСЂРѕСЃСЃРёР№СЃРє жобасы РесейдiТЈ Орта РђР·РёСЏРґР°Т“С‹ позициясын нығайту ТЇС€iРЅ РґРµ қажет. Еуропадағы ықпалынан айрылып қалған Мәскеу ендi маңындағы Кавказ бен Орталық РђР·РёСЏТ“Р° әсер ете алатын беделiРЅ әлсiреткiСЃi келмейдi. РћСЃС‹ аумақтарға алыстан РєУ©Р· С‚iРіiРї отырған мұхиттың арғы жағындағы державаның ниетi РґРµ Ресейдi әжептәуiСЂ алаңдатады.


ҚазiСЂ әлемдiРє сарапшылар Орта РђР·РёСЏРґР°Т“С‹ салынатын екiРЅС€i мұнай құбыры жобасы ретiРЅРґРµ Баку-Жейханды атай бастады. РћРЅС‹ТЈ артында РђТљРЁ С‚Т±СЂ. Америка РесейдiТЈ аумақтағы салмағының басым болуымен келiСЃРєiСЃi келмейдi. РћР» РђР·РёСЏРґР°Т“С‹ алып Қытайдың РґР° адымын аңдауда. РЎРѕТЈТ“С‹ кездерi Р±iрқатар сарапшылар “Шанхай бесiРіi” құрылым арқылы Ресей мен Қытай РђТљРЁ-та Р±iрлесiРї қыр көрсетуде деген РїiРєiСЂ Р±iлдiСЂiРї Р¶ТЇСЂ. Р‘Т±Р» РїiРєiСЂРґiТЈ РґРµ жаны бар. Екi ел РѕРЅС‹ТЈ РђР·РёСЏТ“Р° жасаған қадамына тежеу жасағысы келетiРЅi жасырын емес. РђТљРЁ-тың Р±Т±Р» аумақта У©Р· мүдделiРє мақсаты бар. Оған У™СЂРёРЅРµ, РµТЈ алдымен ықпал таныту ұнайды Р¶У™РЅРµ Т›РѕСЂС‹ РјРѕР» Каспийге қалай РєУ©Р· тастамасын. У Р»РµРјРґРµРіi мұнайлы жерлерге РєТЇРЅi бұрын жететiРЅ РѕСЃС‹ елдiТЈ мұнай компаниялары РґР° алақандарын ысқылап отыр. Баку-Жейхан жобасымен РђТљРЁ-та басқа, Батыс Еуропа, РўТЇСЂРєРёСЏ, Рзрайль сынды елдер Каспий мұнайына Т›РѕР» жеткiР·Рµ алады. Р‘Т±Р» құбырды iСЃРєРµ Т›РѕСЃСѓ ТЇС€iРЅ Америка Орта РђР·РёСЏ елдерiРЅiТЈ тамырын басуы тиiСЃ болды. Р‘Т±Р» арада РђТљРЁ У Р·iрбайжанға ТЇРјiС‚ артты. Сонымен қатар Қазақстан мен РўТЇСЂРєiменстанға РґР° ықылас Р±iлдiргенi бекер емес. Себебi атылған жобамен тек У Р·iрбайжан мұнайы ғана тасымалданып болса тиiРјСЃiР·. РћРЅС‹ТЈ Т›РѕСЂС‹ қанша екендiРіi РґУ™Р» болжана қойған жоқ. РђР» Қазақстанда барланған қара алтын Т›РѕСЂС‹ қомақты. Оған жақында жарияланған Шығыс Қашағандағы 7 миллиард тоннаны қосыңыз. Баку-Жейханға Қазақстан РґР° терiСЃ көзқарас байқатқан жоқ. Р‘iР·РіРµ Р±Т±Р» жоба РґР° артықтық етпейдi. Тек Астана iСЂi державалар араласқан, үлкен мұнай ойынында, СЃР°Т› та сауатты саясат Р¶ТЇСЂРіiзгенi Р¶У©РЅ.


АҚШ аталған жобаға Қазақ елiн жақын тартуға мүдделi. Сан алуан саяси сындарға түсiп жүрген бұл елдiң сыралғы саясаткерлерi Қазақстан басшылығымен келiссөздер жүргiзудi жиiлеттi. Үстiмiздегi жылғы сәуiр айында АҚШ-тың Мемлекеттiк хатшысы Мадлен Олбрайттың Астанаға сапары кезiнде басқа мәселелермен қоса осы жоба жайы да талқыланбай қалмады. Таяуда Қашаған мұнайы “мен мұндалағаннан” кейiн Олбрайт ханымның кеңесшiсi Стив Сестанович те келiп кеттi. Ол үкiмет басшысымен кездестi. Бас қосулар барысында Қазақстан мен АҚШ Каспийдiң көмiрсутектi шикiзатын көп жолды мұнай тасымалдау жобаларымен, соның iшiнде Баку-Жейхан бағытымен әлемдiк рынокқа шығару мәселесiн қолдайтынын мәлiмдедi. Алдағы уақытта Қазақстан өз мұнайын игеруге көбiне қаржыны құрама штаттардан тартуға тырысатын сыңайлы. АҚШ секiлдi елдiң мұндай iлтипатына ие бола алмай әуре болып жүрген мемлекеттер бар екенiн ескерсек, Қазақстан жағының өз мүддесiне сай жасаған нық қадамын оң бағалаған орынды. Мұндай да мойындағысы келмей керi тартқысы келетiн көршiлерiмiз Ресей мен Қытайда инвестиция туралы мәселе көтерiле қалса, АҚШ-тың қуаттылығына шек келтiрмейдi. Кей тұста олар да бiр мәселеден шыққан ұшықты түйедей қылып көтеру арқылы Американың қаржысын қағып қалуды ойластырып жүредi.


Жақында Түркия үкiметi Баку-Жейхан мұнай құбырын салу iсiне келесi жылдың маусымында кiрiсемiз деуге ақпарат таратты. Оған дайындық жұмыстары қыркүйек айында басталмақ екен. Анкараның хабарлауынша жылына 55-60 миллион тонна мұнай айдайтын құбыр салу үшiн 2,4 миллиард доллар қаражат керек. Мұнай құбыры жоспар бойынша 2004 жылдың ортасында iске қосылуы тиiс. Қазiр кейбiр сарапшылар Қазақстан мен АҚШ басшылығы арасындағы жиi кездесулерге орай түрлi болжамдар айтады. Олар Американың бүгiнгi басшылығымен демократиялық партиясы Еуразия кiндiгiнде тұрған Қазақстанмен өзара қатынасты тереңдету арқылы президент сайлауы алдында ұпай жинамақ дейдi. (Маркин С., “Казахстанская политика” Вашингтонской администраций, Центральная Азия и Кавказ. 2000, №8”).


Каспийдiң, соның iшiнде Қазақстан жағындағы мол мұнай қоры АҚШ ұсынған жоба Баку-Жейхан құбырымен тартылатын болды деген уәждiң өзi сайлаушыларға әсер етпек деп жорамал жасаушылар да жоқ емес. Сонда бүгiнгi АҚШ президентi Клинтонмен, оның орнына үмiттенушi Альберт Гор оң ұпай түгендемек екен. Болжамның қаншалықты расталарына уақыт таразы.


Р‘Т±Р» ретте белгiР»i саясаттанушы Збигнев БзезжинскийдiТЈ “Азия – РђТљРЁ-тың қуатын У©Р·iРЅРµ тартатын құрлық. Оған бақылау жасау арқылы Америка әлемдегi стратегиялық басымдықты ұстап С‚Т±СЂСѓ мерзiРјiРЅ ұзартады” — деген РїiРєiСЂi еске түседi. (Бжезинский, Р—.Великая шахматная РґРѕСЃРєР°. Рњ;Международные отношения. 1999). Р‘Т±Р» РїiРєiСЂРґiТЈ астарынан сан сұрақтың жауабын алуға болады.


Қазақстан үшiн Қытаймен екi арадағы мұнай құбыры да керек. Алайда бұл көршiмiз 9 миллиардтай инвестиция құйылатын Батыс Қазақстан – Батыс Қытай жобасы туралы келiсiмге қол қойғанымен сылбыр әрекет жасауда. Асықпай қимылдауларына қарағанда олар аталмыш құбырды геосаяси ойын үшiн қолдаған ба деп қаласың. Бiрақ қуат көздерiн көп қажет етiп отырған Қытайға қазақ мұнайы болашақта бәрiбiр керек болады. Жаңа ғасырда оған күнiне 1 миллион баррель мұнайды шеттен алуға тура келедi деген болжам бар. Қытайлар Батыс Қазақстаннан тартылатын осы жоба тиiмдi болу үшiн жылына 20 миллион тонна мұнай айдалуы керек дейдi… Өзен мен Ақтөбежен табылған қорлар сұранысқа сай емес. Сондықтан Қытай қосымша кең көздерiн барлауға ниет танытуы әбден мүмкiн. Қазақстан жағы бұл жобаға қатысты нақты iстi қолға алуға ұмтылуда. Жақында осы құбырдың Қытай шекарасына дейiнгi бөлiгiнiң құрылысын жүзеге асыруға арналған жұмыс тобы құрылды. Үкiмет құбыр құрылысына RJK компаниясын серiктес ретiнде тану туралы ұсыныс жасады. Жұмыс тобына Қытай ұлттық мұнай корпорациясымен келiсе отырып, RJK-ке құрлыстың техника-экономикалық құжаттарын ұсыну жөнiнде тапсырма берiлдi. Бұл құбыр мәселесi биылғы жылдың шiлде айында Қазақстанға келген Қытай Халық Республикасы төрағасының орынбасары Ху Цзиньтаоның ресми сапары кезiнде де әңгiме болды. Құбырдың салынуына Қазақстан президентi Нұрсұлтан Назарбаев саяси қолдау көрсете беретiндiгiн бiлдiрдi. Жақында табылған Каспийдiң Қазақстан шельфiндегi мол мұнай қоры да жобаның жүзеге асырылуына әсер ететiн шығар.


РњТ±РЅС‹ТЈ сыртында Қытай Р±iР·РіРµ тағы Р±iСЂ құбыр жобасын көлденең тартып Р¶ТЇСЂ. РћР» Батыс Қазақстаннан басталып, РўТЇСЂРєiменстан Р¶У™РЅРµ Рран елдерi аумағы арқылы Қытайға баратын бағыт. Қытайлар қазақ жағын тарту ТЇС€iРЅ, РѕРЅС‹ТЈ iС€iнен өтетiРЅ 200 шақырымдық құбырды қаржыландыруға келiСЃiРї отыр. Дегенменен РѕР» құбырды тарту ТЇС€iРЅ 4 елдiТЈ келiСЃiРјi керек. Араларында Рран бар. Рран десе батыстың кежегесi кейiРЅ тартып қалары РґР° шындық. Содан болар Р±Т±Р» жоба У™Р·iСЂРіРµ айтылған РєТЇР№iРЅРґРµ қалып келедi. Р‘ТЇРіiРЅРґРµ Р±iрқатар Р±iлгiрлер 8 РјС‹ТЈ шақырымдық РўТЇСЂРєiменстаннан басталып, Өзбекстан, Қазақстан, Қытай одан У™СЂi Жапония мен РћТЈС‚ТЇСЃС‚iРє Кореяға шығатын алып жоба С‚У©ТЈiрегiРЅРґРµ РѕР№ Р±iлдiСЂСѓРґРµ. Р‘Т±Р» жүзеге асса, Қазақстан ТЇС€iРЅ өте тиiРјРґi. Р‘iСЂiРЅС€iден, Р±iР·РґiТЈ ел У©Р· мұнайын сыртқа шығаратын құбыр табады. ЕкiРЅС€iден, У©Р· аумағынан өтетiРЅ құбырдан қосымша табыс С‚ТЇСЃiрер едi. У Р·iСЂРіРµ Р±Т±Р» жобаның болашағы бұлыңғырлау. Себебi құбыр құрылысы қымбатқа түсетiРЅ С‚ТЇСЂi бар.


Ендi, Рран туралы У™ТЈРіiРјРµ қозғасақ, Р±Т±Р» ел географиялық жағынан Орта РђР·РёСЏ елдерiРЅРµ жақын орналасқан. РЎРѕР» арқылы Парсы шығанағындағы әлемдiРє рыноққа Каспий мұнайын шығару тиiРјРґi. Р‘iСЂР°Т› атап айтқанымыздай, Рранға қатысты жобалар РђТљРЁ-тың амалы РјР°, әйтеуiСЂ жылы жабылып Т›РѕСЏ салады. Алайда СЃРѕТЈТ“С‹ уақытта Рран мен РесейдiТЈ С‚ТЇСЃiРЅiСЃСѓ РјТЇРјРєiРЅРґiРіi артып келедi. РћСЃС‹ екi елдiТЈ РђТљРЁ қолдап жүрген жобаларға жұлдызы қас. У СЃiресе, Баку-Жейхан жобасын Ресей мен Рран жақтырмайды. Алды артына алаңдап отырған У Р·iрбайжан болса, Қарабах дауынан С‚iРєСЃiнедi. Ресей РѕРЅС‹ТЈ РѕСЃС‹ осалдығын пайдаланып, У©Р· дегенiРЅРµ РєУ©РЅРґiСЂРіiСЃi келедi. Жақында Ресей ПрезидентiРЅiТЈ Каспий мәселелерi Р¶У©РЅiндегi арнайы У©РєiР»i Виктор Калюжный Бакуде болып, Р±iрнеше жаңалыықтар жариялады. Мәскеу штаб пәтерi У Р·iрбайжан астанасында болатын Каспий проблемаларына арналған стратегиялық орталық Т›Т±СЂСѓ туралы ұсыныс жасады. Р‘Т±Р» құрылыс теңiР· жағалауларындағы 5 елдiТЈ жарналық қаржылдарына РєТЇРЅ көрмек Р¶У™РЅРµ олардың басшыларымен тығыз байланысты қалыптастыра алуы тиiСЃ. Калюжный Ресей КаспийдiТЈ мәртебесiРЅРµ орай жаңа ұсыныс дайындап жатқанын жасырмады. РћР» Мәскеу екi мемлекет аумағы С‚ТЇР№iскен теңiР· табанынан табылған таласты мұнай көздерiРЅ елу РґРµ елу пайыз С‚ТЇСЂiРЅРґРµ игерудi қолдайды – дейдi. Бұған Т›РѕСЃР° Ресей теңiР·РґiТЈ С‚ТЇР±iРЅ бөлейiРє, ал ТЇСЃС‚iмен тереңдiРіiРЅ ортақ пайдаланайық деген көзқарас танытты. Оған бұған дейiРЅ тек У Р·iрбайжан қарсы болған едi. РћСЃС‹ жолы Бакудегiлер сылқ ете С‚ТЇСЃС‚i, Калюжныйдың барлық позициясына РјР°Т›Т±Р» десе қалды. РћРЅС‹ТЈ себебi У™Р»i РјУ™Р»iРј емес. Ресей У©РєiР»iРЅiТЈ таяудағы Каспий жағалауы елдерi басшыларымен жағалай кездесуi барысында келесi РўРњР” басшыларының басқосуында теңiР· мәселесiРЅ талқыласақ, оған Рранды шақырайық деуi тегiРЅ емес. РўР°Т“С‹ Р±iСЂ назар аударатын РЅУ™СЂСЃРµ Душанбедегi “Шанхай бестiРіi” кездесуiРЅРґРµ жаңа мүшелердi қабылдау туралы айтылып қалды. Олардың iС€iРЅРґРµ Өзбекстан мен Рран аталды. Р‘Т±Р» бестiРєС‚iТЈ алдағы уақытта үлкен ұйымға айналатынын байқатады. Осыған орай, Рранның Орта РђР·РёСЏ мұнайын СЌРєСЃРїРѕСЂС‚Т›Р° шығару iСЃiРЅРµ араласу РјТЇРјРєiРЅРґiРіi кеңеюi ықтимал. РђР» Рран мен Қазақстан арасында талқыланып жатқан жобаларға келсек, У™Р·iСЂРіРµ тек Р±iСЂ бағыт туралы СЃУ©Р· қозғауға болады. Р‘iР·РґiТЈ ел Қызылорда облысының ТљТ±РјРєУ©Р» кенiС€iнен игерiлген мұнайды РўТЇСЂРєiменстанның Чарджоуы арқылы ранның мұнай өңдеу зауыттарына тасымалдау жобасын пысықтап жатыр. Қазақстан ТЇРєiметi РѕРЅС‹ коммерциялық жағынан РёiРјРґi Р¶У™РЅРµ сенiРјРґi жоба деп бағалауда. Осыған дейiРЅ ирандықтар Р±iСЂ мәрте қазақ мұнайын қабылдап РєУ©СЂiРї, құрамындағы қоспаларын өңдеуге зауыттарының РєТЇС€i жетпегендiктен одан бас тартқан едi. ҚазiСЂ олар ТљТ±РјРєУ©Р» қара алтынын өңдей аламыз деп Қазақстанды қайта мазалай бастады.


Орта Азияда жүрiп жақан “үлкен мұнай ойынының” бүгiнгi барысы осындай. Қазақстан басшылығы әр жобаға орай, өзiне ұтымды мақсатты дәл дiттеу арқлы дегенiне жете алады. Оның шаршы тақтасында айқын орны бар. Тек мүдделер майданында мүлт кетуге болмайды. Қиын да күрделi жолдан шығар шешiм мың сараланып барып, айқындалуы қажет.



Еркiн БАЙҒАБЫЛҰЛЫ, журналист


Новости партнеров

Загрузка...