Қайдасың, ұлы Өркениет? Немесе өткенге этнографиялық шегiнiс

Ұлы дала тамыры тереңнен сыр тартқан ұлағатты мәдениеттi туғызды. Бұл мәдениет халықтың қайталанбас өмiрлiк қазынасын еселеген бай табиғаттан сусындаған-ды.


Ондаған мың жылдар бұрын iрi аңдарды аулауға келген аңшылар қазақ даласына алғаш аяқ басты. Тағы аңдар соғына iлесе табиғат құпияларын ашып, көшiп-қонудың қолайлы екенiн түсiне бастады. Адамдар табиғатпен бiте қайнасып жатқанын сезiнде. Өте iрi аңдардың мықтылығына, құстардың кiшкентай әлсiздiгiне, тiл жетпес әдемiлiгiне қызыға қарап, табиғат жаратылысына таң-тамаша сүйсiнген. Жануарларға деген сол сүйiспеншiлiк далалықтардың рухани әлемiнен мәңгi орын алды.


Бiздiң дәуiрiмiзге дейiн 2-мыңыншы жылдықтың ортасында қазақ даласында мал шаруашылығы пайда болды. Сөйтiп бiр жерден екiншi жерге көшiп қону қажеттiлiгi туды. Осыған орай жылқы малын мiнiс көлiгi ретiнде пайдаланды. Бұл құбылыс сол көне кезеңдегi дала өркениетiнiң адамға берген сыйы iспеттес. Атты көлiк ретiнде үйрету барысында екi дөңгелектi арбаны йлап тапты.


Осы жетiстiк әлi күнге дейiн өзiнiң құнын жоймай келе жатқанының куiсiмiз.


Көшпендi өмiрге бейiмделу Еуразия дала өлкесiнiң экономикалық және мәдени дамына зор ықпал еттi. Сауда-саттық әскери қақтығыстар, мал шаруашылығы мен металлургия үйлесуi бiрiңғай далалық қола мәдениетiнiң дамуын жеделдеттi. Дала халықтарының дiни нанымы: ата-баба әруағына табыну, құрбандық шалу, аспан әлемiне сыйыну және тарихи аңыздар да қалыптасты.


Арий тайпаларының бiр бөлiгiнiң арасында тәңiрге табынудың символы ретiнде ақбоз аттар жегiлген, дөңгелегi күн тәрiздес арбаға сыйыну әдетке айналды. Бұл дiни таным негiзгi Заратуштра, Ахура Мазда атты мәңгi құдiреттi бiр құдайға сыйынуды дәрiптедi. Далалықтар түрлi халықтардың материалдық және рухани мәдениетiн бойына сiңiрiп, оны бүкiл әлемге таратты. Олар сол көне заманнан дiнге берiктiк пе қатаң тәртiпке мойынсұнды.


Бiздiң эрамызға дейiнгi 1-шi мыңжылдықтағы сақт ар мен скифтардың кезiнде, көшiп қону жетiле түстi. Сол кезеңде көшпелi өмiрге бейiмделiп, оңай тiгiлiп. Жиналатын – киiз үй сыды үйлер мейлiнше кең таралды. Қазақтардың көшпелi үйлерiнiң екiншi бiр түрi күйме үйлер едi. Кәдiмгi арба секiлдi құрастырылған, аспан тәрiздес үйлер.


Ат әбзелi, жүген, қамшы, қамыт, ер тоқым т.б. ат үстiнде жүруге ыңғайлы өрнектеп тiгiлген киiмдер, кәзiргi кезеңдегi еуропалық киiмдердiң үлгiсiндей әсер қалдырады.


Дала жұртының бiр бөлiгi отырықшы және жартылай көшпелi өмiр сүрдi. Сырдария маңын мекендеген сақтар, өздерi табынған ата-бабаларына мазарлар тұрғызып, қала қорғандарын салды. Дала табиғатының құлпыра түсуiне ерекше әдемiлiк силаған қорған обалардан археологтар тұрмыс пен мәдениеттiң үздiк үлгiлерiн тапты. Бұл сол кездегi танымның жоғарылығының көрiнiсi. Есiк қорғанынан табылған көне жазу – Тиграхауда сақтарындағы жазу болуы да мүмкiн.


Сақ шеберлерi ме суретшiлерi небiр қайталанбас дүниелер жасады. Соның көрiнiсiндей дүние жүзiн таң қалдырған Петр 1-iншiнiң сiбiр коллекциясындағы заттардың көп бөлiгi қазақ даласындағы қорғандардан табылған. Олар – мұз басқан Алтай қорғандарындағы бұйымдар және Жетiсу қорғандарынан шыққан аплтын әшекейлер Дала тас ескерткiштерiнiң бедерлерiнде бiздiң бабаларымыздың мифологиялың сана-сезiмi бейнелендi. Осы бейнелерде дүниенiң таза тұтастығы туралы түсiнiк қалыптасты.


Сақтардың жетiстiктерiн қазақ жерi мекендеген мұрагерлерi жетiлдiре түстi. Түрiк көшпендiлерi Алтай және Моңғолиядағы көшпелi түрiк тайпалары, ертеректе сақ өмiрiнен хабарлары бар болғандықтан, Тұран ортасының табиғаты мен мәдениетiне қоян-қолтық араласып, дүниежүзiлiк өркениетке қайталанбас үлестерiн қосты.


Түрiктер ұсталық өнердi тамаша меңгердi, үзеңгi жасады. Бұл жауынгерлiк өнерлi түбiрiмен өзгерттi. Олар киiз үйдi жетiлдiре түсiп, жазу өнерiн ойлап шығарды. Сонымен қатар, далаға, көк тәңiрiне табынуды әкелдi.


Р‘iР·РґiТЈ РґУ™СѓiСЂiРјiР·РґiТЈ 8-9 ғасырында С‚ТЇСЂiРє билеушi топтарының Рслам РґiРЅiРЅ қабылдағанына қарамастан, көшпендiлердiТЈ әлеуметтiРє РґiРЅРїРё көзқарасында ата-баба рухына табыну жетекшi орын алды. У СЂСѓР°Т›С‚Р°СЂРґС‹ желеп-жебеушi ретiРЅРґРµ қарау мен оларға жоғары күштер мен адамдар арасын байланыстырушы деп сену РѕСЃС‹ салт жораны туындатты. Ертедегi обалар сияқты, қазақтың мазарлары ен құлпытастары, әлемдiРє заңдылықтың тұұрақтылығын, үндестiР»iРіiРЅ айқындап, бекiте С‚ТЇСЃС‚i. ЕскерткiштердiТЈ құрылысы дүниенiТЈ ТЇС€ Р±У©Р»iРєС‚i құрамын, РѕРЅС‹ТЈ жоңғарғы Р±У©Р»iРіi аспанды, РєТЇРЅРґi, РєУ©Рє С‚У™ТЈiСЂiРЅ, ортаңғсы – адамдардың Р±Т±Р» дүниедегi У©РјiСЂiРЅ, төменгiСЃi – Рѕ дүниедегi У©РјiСЂРґi Р±iлдiСЂРґi. У СЂР±iСЂ әлеуметтiРє РјУ™РЅi бар заттың әлемдiРє заңдылыққа сәйкес келуi, ежелгi Р¶У™РЅРµ РґУ™СЃС‚ТЇСЂР»i өнердiТЈ У©Р·iРЅРµ С‚У™РЅ идеялық бағдарламасы блды.


Қазақтардың киiз үйi – көшпендi малшылар ұрпақтары жинақтаған барлық өнердiң ең жоғарғы үлгiсi iспеттi. Киiз үй дала сәулет өнерiнiң керемет кемелденгендiгiнiң белгiсi. Үйдiң ағаш құрылымы сыртынан арнайы тiгiлген киiздермен жабылып, арнаулы жiптермен байланады. Киiз үйдiң керегелерi қанат құрап, ағаштары бiр-бiрiме кесе-көлденең айқастырыла көктеледi. Кiз үйдiң көлемi керегелерден тұратын қанатының саны арқылы анықталады. Үйдiң төбесi шаңырақпе тұйықталады. Шаңырақ пе керегенi уық жалғастырып бекiтедi. Уық шаңыраққа шаншылып, төменгi жағы керегеге байланады.


Шаңырақ өте қасиеттi ұғым. Шаңырақ күн iспеттес дөңгеленiп жасалып, күлдiреуiш арқылы өртке бөлiнедi. Бұл дүниенiң төрт бұршын шаңырақ бiрiктiрiп тұр деген мағынаны бередi.


Қонақ түсер үй ақ киiзбен көмкерiлiп, басқа үйлерден аулақтау тiгiледi. Iшi қымбат жиһаздармен, керегелерi сүйектен жасалған әшекейлермен безендiрiледi, кiлемдер iлiнiп, алашалар төселедi. Үй ән-әуеге бөленiп, ақындар айтысып, жыр-дастандар тыңдалады. Кей жағдайларда үйге бақсы, тәуiптер де бас сұғады.


У Р±РґРµРЅ екшелiРї қалыптасқан РѕСЋ-өрнектер қазақтардың қолданбалы өнерiРЅiТЈ үлкен жетiСЃС‚ii едi.


У СЂС‚ТЇСЂР»i материалдарды оюлап қиып, қиықтарды Р±iСЂiмен-Р±iСЂiРЅ С‚ТЇСЃ алмастыра құрау арқылы өрнектiТЈ керемет түрлерi қалыптасты.


“Қошқар РјТЇР№iз” — қазақ өрнегiРґРµ РѕСЂРЅС‹ бөлек, У©Р·iнше Р±iСЂ С‚У©Р±Рµ. У С€РµРєРµР№Р»РµСѓ У™РґiстерiРЅiТЈ шеңберi мейлiнше алуан С‚ТЇСЂР»i болғанына қарамай “Қошқар РјТЇР№iз” қазақ РѕСЋ-өрнектерiРЅiТЈ iС€iндегi ерекше бай Р±РѕСЏСѓТ“Р° РёРµ.


Iлгерiден-ақ қазақ ай мүйiздi қошқар жануарды киелi деп бiлген, Құдайға құрбандық шалғанда, құдайы бергенде асқарбас қошқар шалатын. Өмiрлiк күштi бiлдiретiн барлық түрiк халқына отақ “құт” түсiнiгi осы ұғымға дәл келедi. Дүниенiң даму заңдылығы ретiнде қазақ өрнегiнiң терең философиялық мәнi, түр мен ою-өрнек көлемiнiң үйлесiмдiгiнде екенiн ұғына түсесiз.


Қандай РґР° Р±iСЂ даму болмасын күштiТЈ РєУ©СЂiРЅiСЃi күресте, қарама-қайшылықта өтедi. РўТЇСЂ өрнекке ене отырып, суретке ұқсас У©Р·iРЅiТЈ РїiС€iРЅiРЅ құрайды РґР°, қарама-қайшы У©ТЈ мен С‚ТЇСЃРєРµ ұласады. Осылай ежелгi мәдениеттiТЈ Т›Т±РЅРґС‹ У™СЂi тұрақты жалғасы ретiРґРµ дуализм РєУ©СЂiРЅiСЃ тапты. Қазақтың РѕСЋ-өрнек жүйесiРЅiТЈ терең РјУ™РЅi — У©РјiСЂРґi заңсыз У™СЂi қатыгез қара күштермен күресушi белсендi әрекет деп, дүниенi Р±iСЂiРЅ-Р±iСЂi жоққа шығаратын Р±iСЂР»iРє, Р±iСЂР°Т› күресушi қарама-қарсылықтар үндестiРіi деп ұғынуда жатыр.


Өрнек адамды рухтандырады, қорғайды. Бұл өнерлiң сиқырлығы сонда, сiрескен дүниенi динамикалық реттi қозғалысқа келтiруде.


Сiрә, мәдениет пен өркениеттiң орны – қарама-қайшылықтардың арасындағы теңдiктi табуда болса керек. Ендеше, үнемi қзғалыстағы ертедегi көшпендiлердiң салт-дәстүрi дүгiнгi күнде басты маңызға ие.



 

Новости партнеров

Загрузка...